Štamparija Art print

  • Povećaj veličinu teksta
  • Podrazumevana veličina teksta
  • Smanji veličinu teksta
Home Izdavaštvo Časopis Krajina Politika: Pregled srpske književnosti u u BiH u 19. veku

Politika: Pregled srpske književnosti u u BiH u 19. veku

Štampa PDF

Novi broj banjalučkog časopisa "Krajina" hronološki prikazuje život i delo stvaralaca poput Vase Pelagića, Svetozara Ćorovića, Ive Andrića, Jovana Dučića, Jovana Sundečića, Stake Skenderove... među njima i zatvorsku pesmu Gavrila Principa

Postavivši pred čitaoca Pregled srpske književnosti u BiH u 19. vijeku (časopis za književnost i kulturu Krajina, Banjaluka, izdanje Art printa, dvobroj 31/32, 2009/2010), autor Mladen Sadžak uspostavlja dodir sa epohom, određenim izborom lektire, u istorijsko-političko-ideološkom kontekstu. Reklo bi se: sve što je napisano, već je pročitano. Ali, potvrđuje to i ovaj temat M. Sadžaka, uvek može iznova da se tumači, u kontekstu današnjeg vremena.

Baš kao i ovaj citat, kada Andrić (na kraju 19. veka) beleži da "nema poraza ni pobjeda nego uvijek i svuda, kod poraženih jednako kao i kod pobjednika napaćen i poražen čovjek? Jer šta su drugo današnje pobjede nego sutrašnji porazi"?

Započeti sa jednom (od mogućih) periodizacija celokupne srpske književnosti u BiH, veliko je delo. Ne samo iz razloga njene vremenske ili/i prostorne (regionalne) izdvojenosti, već iz (ne)mogućnosti određenja te celine; mesta i značenja toga dela u celini. Kako takvu zamisao ostvariti? Ono što sledi biće svakako pomno iščitavano.

O Književnom, u delu Pregled srpske književnosti u 19. vijeku autora Mladena Sadžaka, može se govoriti u onoj meri u kojoj je književno (i političko?) u ovom radu zastupljeno. U vremenu u kojem se ukrštaju raznorodni civilizacijski, kulturni i politički interesi balkanskih zemalja, naroda i religijskih zajednica, nova srpska književnost u BiH javila se kao svojevrsni vid otpora prema novonastalom zavojevaču. To je u pojedinim književnim pregledima (autor je naglasio) već pominjano. Ima li tu mesta nekakvoj dilemi, možda čak i preispitivanju iz vizura današnjice?

Drugim većim delom, ona je predstavljala stvarni i životvorni izraz naroda koji je krenuo putem duhovnog i književnog pokreta. U tom smislu, u srpskoj književnosti, istoriografiji i filozofiji stvoren je zamašan kulturološki korpus.

Sadžakova periodizacija srpske književnosti u BiH uključuje: staru književnosti - od privih pisanik spomenika do turske okupacije (od 12. do 16. veka), srednje doba (od prestanka rada goraždanske i miloševske štamparije 1523/1557), narodnu književnost (od samih početaka slovensko-srpske kulture, do vremena zapisivanja - kraj 19. veka), i novu književnost (od početka rada Sopranove pečatnje / bosansko vijajetske štamparije 1866. nadalje).

U zanimljivom korpusu hrestomatije srpske književnosti 19. veka, koja sadrži primere hronografskih, političkih i etnografskih zapisa i izbora iz poezije i proze onovremenih srpskih pisaca u BiH tekstovi u izboru priređivača temata "Krajine" su i svojevrsna podsećanja:
Tom svetu se valja okrenuti. Qudima, koji su kritički mislili o pitanjima pripadnosti; naciji, ideologiji, religiji. Ne zaboravljajući, pri tom na tuđa iskustva. I Njemci su različite vjere, ali opamećeni znatnim vjerozakonskim borbama, danas jedan drugoga i ne pitaju za vjeru, nego su zgoljni Njemci, gdje se god njemačkije interesa i najmanje tiče. Ovo objavljuje Orlić, crnogorski književni godišnjak, štampan 1865. na Cetinju, u članku Sloveni i slovenstvo Jovana Sundečića (Livno, Bosna, 1825 - Kotor, 1900), pesnika i pripovedača, sveštenika zidarske bogoslovije, kasnije urednika raznih listova i godišnjaka.

U to vreme, žena, androgina poetesa, piše Ljetopis Bosne 1859. u Pojanjima i kazivanjima u skrbna i besudna vremena. Poetikom hrišćansko-paganskog senzilibiliteta nižu se prozni odlomci i stihovani fragmenti iz pera Stake Skenderove. Odgajana i obrazovana kao muškarac, ova žena je jedna od najneobičnijih ličnosti u srpskoj književnosti Bosne (Sarajevo, 1831 - Ilidža, 1891). Na jednom od svojih mnogovrojnih putovanja po svetu, na putu za Carigrad i Jerusalim, ona se u manastiru zakaluđerila, da bi potom, 1859, osnovala žensku školu u Sarajevu, u kojoj je predavala kao učiteljica.

O sposobnosti da se shvati psihologija i istorija srpskoh naroda - isprepletena sa istorijom drugih naroda, pisali su mnogi prosvetitelji/pisci/narodni tribuni. Vasa Pelagić (Brčko, 1838 - Požarevac, 1899), pedagog, bogoslov, publicista i socijalutopista, zatvorenik i u Turksoj i u Srbiji, ispisuje U amanet Srbinu i Srpkinji u Turskoj (Cetinje ,1871). Kada je Pelagić zadržan u zatvoru 1869. u Sarajevu, a bosanski vezir Topal-paša ga još ne isporučuje Carigradu, narod traži od ruskog konzula da se zauzme za njegovo oslobođenje. Po zapisu Iz autobiografije Vase Pelagića (Jovan Skerlić, časopis Razvitak, 1919), stiže konzulov odgovor da on poštuje Pelagića, ali bi on u svakoj drugoj državi bio još više gonjen za njegov rad  i govor.

I sve tako i tome slično, nižu se u ovoj knjizi slike iz života velikana srpske književnosti; Dučića (emigracija), Šantića, Petra Kočića (Tamnovanje, Politika 1907), Svetozara Ćorovića (zatvaran i interniran u logore u Prvom svetskom ratu) i mnogih drugih. Tu je i zatvorenička poezija (?) Gavrila Principa (Tromo se vrijeme vuče); Mlada Bosna. I zatvorenički zapisi novelovca Ive Andrića (objavljeni u Bosanskoj vili 1911). Suočavajući se sa vremenom, Andrić metaforičnim - Ko će pobjediti čoveka? otkriva svu čovečju zatečenost pred nerešivim pitanjima sopstvenog postojanja.

 

Preuzeto iz Politike